Có một điều rất đặc biệt về thị trường vàng bạc, đá quý và trang sức mà ít người để ý cho đến khi có chuyện xảy ra.
Người mua điện thoại có thể tra thông số, đọc review, so sánh benchmark.
Người mua nhà có thể thuê thẩm định độc lập, tra quy hoạch, kiểm tra pháp lý.
Người mua cổ phiếu có báo cáo tài chính, có kiểm toán, có cơ quan quản lý giám sát liên tục.
Nhưng người mua một viên kim cương, một sợi dây chuyền vàng, một chiếc nhẫn đính đá – họ có gì?
Một tờ giấy kiểm định. Và niềm tin rằng tờ giấy đó đúng.
Nếu đọc báo, nghe đài những ngày gần đây, phần lớn sự chú ý của dư luận đang đổ vào con số hơn 28.000 viên kim cương trong vụ PNJ Lab.
Nhưng thứ đáng lo hơn không phải là con số mà là chi tiết: kim cương nhập lậu bị mài bỏ mã GIA khắc laser trên cạnh viên đá, khắc lại mã PNJ-Lab, cấp chứng nhận mới rồi đưa ra thị trường. Giá trị của viên đá không nằm ở viên đá – nó nằm ở tờ giấy đi kèm. Và tờ giấy đó đã bị thay. Người mua không có cách nào biết.
Mặc dù đến thời điểm hiện tại, đại diện cấp cao nhất của PNJ đã lên tiếng cho biết, công ty P-Lab không có chức năng kinh doanh, chỉ là đơn vị thuần túy thực hiện dịch vụ kiểm định kim cương.
Giữa công ty mẹ PNJ và công ty con P-Lab có các hợp đồng dịch vụ kiểm định, nhưng không có hoạt động mua bán giữa đôi bên.
"Tôi khẳng định lượng kim cương liên quan đường dây buôn lậu trong sự việc này không đi vào hệ thống PNJ", bà nói.
Đây là thông tin được phía PNJ phát ra và người tiêu dùng vẫn chỉ biết đặt niềm tin vào câu nói đó.
Tuy nhiên, PNJ-Lab không chỉ kiểm định kim cương. Theo đăng ký doanh nghiệp, phạm vi hoạt động bao gồm kim cương, vàng, hợp kim vàng, bạc, kim loại quý, đá quý và thử nghiệm xác định hàm lượng vàng.
Đơn vị này còn được cấp phép kiểm định hàm lượng vàng trang sức trên phạm vi toàn quốc – kết quả kiểm định từng được dùng làm căn cứ giải quyết tranh chấp về tuổi vàng trên thị trường.
Đáng chú ý, đây không phải vấn đề của riêng PNJ. Tại Việt Nam hiện có khoảng 28 đơn vị kiểm định đá quý – trong đó SJC, PNJ và DOJI đều có trung tâm kiểm định riêng.
Tuy nhiên, chính mô hình vừa bán vừa kiểm định đang đặt ra thách thức mà toàn ngành chưa có câu trả lời rõ ràng.
Điểm khác biệt căn bản của GIA – đơn vị uy tín hàng đầu thế giới – chính là họ không tham gia mua bán kim cương, nhờ đó hạn chế xung đột lợi ích trong đánh giá. Đây là chuẩn mà thị trường Việt còn khoảng cách khá xa.
Khi thiếu cơ chế giám sát đủ mạnh, thị trường không có cách phân biệt ai đang làm chuẩn và ai đang sống trong vùng xám.
Và khi có vụ việc xảy ra, sự nghi ngờ không dừng lại ở một đơn vị – nó lan ra cả ngành. Kể cả những doanh nghiệp đang làm ăn nghiêm túc nhất cũng chịu mang tiếng theo.
Đó là cái giá của sự thiếu minh bạch, và nghịch lý là người chịu thiệt nhiều nhất lại chính là những người đang làm đúng.
Thị trường trang sức không chỉ bán vàng hay kim cương. Nó bán niềm tin rằng thứ người mua nhận được đúng như thứ họ đã trả tiền.
Niềm tin đó một khi lung lay, vài lời khẳng định là chưa đủ. Thứ thị trường cần là cơ chế thực sự – kiểm định độc lập thực sự, chuẩn công bố chất lượng rõ ràng, truy xuất nguồn gốc có thể kiểm chứng, và trách nhiệm minh bạch giữa bên bán, bên kiểm định và thương hiệu đứng sau sản phẩm.
Những thứ không chỉ bảo vệ người mua – mà còn bảo vệ chính các doanh nghiệp đang làm chuẩn, những người có nhiều thứ để mất nhất khi niềm tin bị lung lay.
Tóm lại, vụ PNJ Lab rồi sẽ có kết luận từ cơ quan điều tra. Nhưng câu hỏi nó để lại cho thị trường thì đã hiện ra rất rõ: nếu người mua không thể tự kiểm tra món trang sức mình mua, thì ai đang kiểm tra thay họ?
Và nếu tờ giấy kiểm định là thứ giữ niềm tin cho cả ngành, thì tờ giấy đó cần được đảm bảo bằng gì?
Thiết nghĩ nhân vụ việc này, các cơ quan quản lý cần mở rộng kiểm tra, thẩm định cũng như công bố chất lượng thị trường trang sức của các doanh nghiệp hiện nay.
Việc kiểm tra sẽ là bảo chứng cho các tờ giấy kiểm định khách hàng đang nắm giữ nhưng cũng sẽ gián tiếp "minh oan" cho các doanh nghiệp khác đang làm ăn chân chính.
Bạn có quan điểm thế nào? Hãy chia sẻ ở phần bình luận nhé.
